DEHB (Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu) Nedir?

DEHB Nedir?

DEHB, kişiyi ömür boyu takip edebilecek bir hastalık olduğu gibi çocuklarda daha sık gözlemlenir ve yaş ilerledikçe -genellikle- belirtilerini kaybeder. DEHB’li yetişkinler zaman yönetimi, organize olma, hedef belirleme ve bir işi sürdürme konusunda sorun yaşayabilir. Ayrıca ilişkiler, kendine saygı ve bağımlılıkla ilgili problemleri olabilir. Çocukluk çağının ise en sık görülen rahatsızlıklarından olan Dikkat Eksikliği Hiperaktivite bozukluğu (DEHB), son derece önemli akademik, sosyal  sorunlara yol açabilen ve olumsuz etkileri yaşam boyu sürebilen bir nörobiyolojik rahatsızlıktır. Her 100 çocuktan 5’inde görülmekte ve %60-70 oranında yetişkinlikte de devam etmektedir. DEHB’de görülen davranışların altta yatan nedeni dikkatin zayıf oluşu, aşırı hareketlilik ve dürtüselliktir. DEHB olan çocuklar hiperaktif olabilir ve dürtülerini kontrol edemez. Ya da dikkat etmede sorun yaşayabilirler. Bu davranışlar okul ve ev hayatını etkilemektedir. Çocuk yaşlarda başlayan dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu çocuğun ömür boyu yaşam kalitesini etkileyebilecek güçte bir problemdir ve muhakkak teşhis/tedavi edilmesi gerekmektedir. Aynı zamanda özgül öğrenme güçlüğü (ÖÖG)’nün bir alt tipidir. ÖÖG olarak bilinen 3 ana güçlük; disleksi, diskalkuli ve disrafi genellikle dikkat eksikliği ile birlikte gözlemlenir. Şimdi, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu türlerini inceleyelim:

 

DEHB’nin Başlıca Belirtileri

 

Dikkat eksikliği, çocuğun basit bir uyaran ile dikkatinin kolay dağılması; yaşına, sosyal ve kültürel özelliklerine oranla konsantre olmakta büyük zorluk çekmesi; sık sık basit hatalar yapması ve sabır gerektiren işlerden kaçınmasıdır. Bu çocukların dikkat ve konsantrasyonları genellikle zihinsel çaba gerektiren ve uzun süren işlerde bozulur ve dikkat problemleri yaşar [sevdiği etkinliklere (bilgisayar vs) uzun süre odaklanabilirler]. Ayrıca dikkat eksikliği olan çocukların çok önemli bir bölümü hiperaktivite belirtileri göstermez ve bu durum özellikle kız çocuklarında daha sık görülür.

Dikkat eksikliği okul öncesi dönemde yeterince oyuna konsantre olamama ve sık etkinlik değiştirme ile kendini gösterir. Okul döneminde ise tahtada yazılanları takip etme, ders dinleme, defter tutma, ödevleri akılda tutma, günlük programları organize etme durumlarında güçlük yaşar, kendi başlarına ödev yapmakta, eşyalarını korumakta zorluk çekerler. Sıklıkla hayal kurarlar. Genelde yazılı sınavlarda sık sık basit hatalar yaparlar.

 

Hiperaktivite, çocuğun yaşına göre çok daha hareketli, aceleci veya aşırı konuşkan olmasıdır. Çocukların erişkinlere göre çok daha hareketli olması doğal olmakla birlikte çocuğun ve ailesinin hayatını etkileyecek, okulda sorunlara neden olabilecek kadar hareketli olması hiperaktivite bozukluğunun belirtisidir. Bu çocukların elleri ayakları kıpır kıpırdır; ve ayrıca bu çocuklarda sınıf gibi oturulması gereken ortamlarda yerinden kalkma, gezinme, uygunsuz zamanlarda koşuşturma, devamlı bir hareket halinde olma ve çok konuşma gözlemlenir. Hiperaktivite özellikle sınıf ortamında oldukça uyum bozucu bir belirti olarak gözlenir. DEHB’li çocuklar derste kalkıp dolaşırlar, “tuvalete gitmeliyim” gibi bahanelerle sınıf dışına çıkmak isterler, konuşarak ya da fiziksel temasta bulunarak diğer arkadaşlarının dersi takip etmesine engel olurlar. Aşırı hareketlilik belirtileri her ortamda görülebilir.

 

Dürtüsellik, fiziksel olarak riskli davranışlar, başkalarının sözünü kesme, düşünmeden eyleme geçme, sıra bekleyememe, konuşma ya da oyunların arasına girme, tehlikeye eğilim, macera arayışı ve dış uyaranlara ani – beklenmedik yanıtlarla kendisini gösterir ve bu belirtiler sebebiyle çocuklar sıklıkla kazaya maruz kalırlar. Dürtüsellikleri nedeniyle olaylara gereğinden daha fazla tepki verir ve buna bağlı olarak “haklıyken haksız duruma düşme” nedeniyle sorun yaşarlar. Klinik tablosu büyük değişkenlik gösterdiği için, aynı teşhis konan çocuklar farklı davranışlar gösterebilirler. Bu, DEHB’nin farklı alt türlerinin olmasından kaynaklanır.

 

 

HİPERAKTİVİTE NEDENLERİ

DEHB’in neyin neden olduğu tam olarak bilinmemektedir. Genetik faktörler ve ailesel geçiş nedenleri ön planda olduğu DEHB’in sosyal faktörler de dikkat çekmektedir. Bazen anne-babalar çocuklarını kontrol edemedikleri için kendilerini suçlanmış hissederler fakat zayıf ebeveynlik becerilerinin doğrudan DEHB’in neden olduğuna dair hiçbir kanıt bulunmamaktadır. Diğer taraftan DEHB olan çocuklarla baş etme ve onlara yardımcı olmada anne-babaların rolü büyüktür. Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu olan çocuklar bazı davranışlarıyla gözetmenlere ipucu verirler. Örnek: çocuğunuzun sizi dinliyormuş gibi görünüp aslında dinlemediğini, sürekli başka hayallere daldığını gözlemliyor olmak dikkat eksikliği belirtilerinden biri olabilir. Bir oyunu veya faaliyeti tamamlamadan diğerine geçmek ve bunu sürekli tekrarlıyor olmak da dikkat eksikliği belirtileri arasında yer alır. Hiperaktivite, zihinsel ve fiziksel bozukluklardan kaynaklanabilir. En yaygın olanları şunlardır:

-Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB)
-Hipertiroidizm veya çok fazla tiroid hormonu

-Beyin bozuklukları
-Sinir sistemi bozuklukları
-Psikolojik bozukluklar

-Ailelerde kalıtımsal olma eğilimindedir.

-Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu olan kişilerde beyin kimyasalları dengesiz olabilir.

-Dikkat çeken beyin bölgeleri dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu olan çocuklarda daha az aktiftir.

-Hamilelik sırasında kötü beslenme, enfeksiyonlar, sigara içme, madde bağımlılığı gibi şeyler bebeğin beyin gelişimini etkileyebilir.

-Kurşun gibi toksinler çocuğun beyin gelişimini etkileyebilirler.

-Frontal lob adı verilen beynin ön kısmındaki hasar, dürtü ve duyguları kontrol etmede sorunlara neden olabilir.

-Şeker, dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğuna neden olmaz.

-DEHB, çok fazla televizyon seyretmekten, kötü bir ev hayatından, eğitimi yetersiz okullardan veya gıda alerjilerinden de kaynaklanmaz.

 

Dokunma, koklama, tatma, işitme ve görme olmak üzere 5 duyu organından herhangi birinde yetersizlik (sağlıklı çalışmama) durumu olursa dikkat eksikliğine sebep olabilmektedir. Bununla birlikte;

  • Düzensiz uyku,
  • Sağlıksız beslenme,
  • İyi dinlenememe

gibi organizmaya bağlı sebeplerden kaynaklanabilir. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu tedavisi çok yönlü bir inceleme gerektirir. Yukarıda saydığımız sebeplere ek olarak;

  • Psikolojik sorunlar,
  • Motivasyon eksikliği,
  • Genetik faktörler

dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğuna sebebiyet verebilmektedir. Çocuk yaşlarda yeterince dikkat egzersizi yapmamış olmak veya dikkat geliştirici faaliyetlerde çok fazla bulunmamak, ilerleyen yaşlarda konsantrasyon yeteneğimizi köreltebilir. Beyin, az kullanılan alanlarda tembelleşebiliyor. Bu bir hastalık olmamakla birlikte, yaşıtlarımıza oranla odaklanma sorununu daha fazla hissetmemize neden olabiliyor. Dolayısıyla, erken yaşta oyun, kitap, spor ve benzeri etkinliklerle bol bol beyin egzersizi yapmak, dikkate dayalı bozuklukların önüne geçmek için önemlidir.

 

HİPERAKTİVİTE BELİRTİLERİ NELERDİR?

 

    • Dikkatsizlik: Çocuğunuzda, aşırı hareketliliğin yanında dikkat bozukluğu da gözlemliyorsanız, bu durum hiperaktivite belirtisi olabilir. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, çoğu kez bir arada görülür.
    • Çabuk Sıkılma: Hiperaktif çocuklar, meşgul oldukları işlerden çok çabuk sıkılırlar. Bir işten diğer bir işe anında geçiş yapabilirler.
    • Sabit Duramama: Oturduğu yerde veya herhangi bir bekleme alanında sabit duramama davranışı hiperaktivite belirtileri arasında sayılabilir.
    • Kurallara Uymama: Hiperaktif çocuklar genellikle var olan kurallara uymakta zorlanırlar.
    • Söz Kesme: Sürekli birilerinin sözünü kesme.
    • Dürtüsellik; aklına geleni hemen yapma, tehlikeyi görememe, sonuçlarını düşünmeme gibi davranışlarla özetlenebilir.
    • Rahatsız Edici Olma: Hiperaktivite bozukluğu olan çocuklar sıklıkla başkalarını rahatsız etme veya işinden alıkoyma eğilimindedir.

Saldırganlık

  • Aşırı hareketlilik,
  • Oturduğu yerde duramama.
  • Aşırı konuşma
  • Mobilyalara veya tırmanma amacı taşımayan nesnelere tırmanma
  • Bir odanın içinde dahi olsa dolaşmaya çıkma, tabiri caizse amaçsız volta atma, kıpır kıpırdır,
  • Yerinde duramaz,
  • Enerji doludur,
  • Sürekli aktif ve meşguldür.
  • Hiç durmadan konuştukları için sesli ve gürültülü görünebilirler.
  • Odaklanamama,
  • Dikkatin çabuk dağılması,
  • Sabırsızlık,

DİKKAT EKSİKLİĞİ BELİRTİLERİ

  • Dış seslerden veya önemsiz faktörlerden etkilenip asıl meşgul olunan işten kopmak
  • Sık sık hata yapmak ve dalgınlık şeklinde gözlemlenen sakarlıklar yapmak
  • Konsantrasyon gerektiren oyun veya aktivitelerde başarısız olmak
  • Oyun ve işler arasında hızlı geçişler yapmak; biri bitmeden diğerine atlamak
  • Sohbet esnasında başka şeyler hayal edip karşıdakini adeta duymamak, anlatılanları akılda tutamamak
  • Unutkanlık
  • Görev ve sorumlulukları sürekli ertelemek
  • Dikkatleri çabuk çelinir, dinlemiyormuş gibi görünür, organize olamaz, dağınıktır, bir işe başlaması yüzyıllar alabilir ve başladıklarında da o işi nadir olarak bitirebilirler.

ÇOCUKLARDA BELİRTİLER

Dikkat eksikliği olan DEHB’li bir çocuk:

– Kolayca dağılabilir

– Kuralları takip etmez veya görevlerini yerine getirmez

– Dinliyor gibi görünür

– Dikkat etmez ve hata yapar

– Günlük işleri unutur

– Günlük işleri organize etmede sorun yaşar

– Oturmayı gerektiren şeyler yapmak hoşuna gitmez

– Sık sık bir şeyler kaybeder

– Hayalcidir

Hiperaktif olan DEHB’li bir çocuk:

– Aşırı hareketlidir. Örneğin koşmak veya bir yerlere tırmanmak gibi (Gençler ve yetişkinlerde, bu daha çok huzursuzluk olarak tanımlanır.)

– Yerinde oturmada güçlük çeker

– Çok konuşur

– Sorulara birden atlayıp cevap verir

– Tehlikeli aktivitelerle uğraşmayı sever

Dürtüselliği olan DEHB’li bir çocuk:

– Oyunlarda sırasını beklemede güçlük çeker

– Sıklıkla ne söylediğini bilemez

– Başkalarına sataşır

DİKKAT EKSİKLİĞİ VE HİPERAKTİVİTE BOZUKLUĞU – DEHB TEDAVİSİ

DEHB’i tedavi etmek için çeşitli nörolojik testler ve nöropsikiyatrik testler mevcuttur. Uzman doktorunuz sizi bu konuda yönlendirecek ve gerekli testlerin ilgili uzmanlarca yapılmasını sağlayacaktır. Bu testler sayesinde “dikkat eksikliği neden olur?” sorusuna yanıt verilir. Algısal mı, yorumsal mı, içgüdüsel mi yoksa motor alanında bir eksiklik mi var? Tamamı yanıt bulur. Akabinde dikkat eksikliği tedavisi başlar. Dikkat Güçlendirme Seti gibi basit çözümler kullanılabilir. Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu önlenemez veya iyileştirilemez. Ancak erken teşhisin yanı sıra iyi bir tedavi ve eğitim planı, DEHB ile semptomlarını daha iyi yöneten bir çocuğa veya erişkin kişiye yardımcı olabilir. Hiperaktivite ayrıca duygusal bir bozuklukla da ilişkili olabilir. Bu durumda, bir ruh sağlığı uzmanı tarafından tedavi edilecektir. Uzmanınız, hangi durumun olabileceğini belirlemek için semptomlarınızı gözden geçirecektir. Durum teşhis edildikten sonra, hiperaktivitenizi kontrol etmeye yardım etmek terapi verilebilir.

Terapi

Bilişsel davranışçı terapi ve konuşma terapisi, hiperaktiviteyi tedavi etmek için kullanılan yaygın uygulamalardır.Bilişsel davranışçı terapi, düşünme ve davranış kalıplarınızı değiştirmeyi amaçlar. Konuşma terapisi, belirtilerinizi bir terapistle tartışmayı içerir. Terapistiniz size durumunuzla nasıl başa çıkacağını ve etkilerini nasıl azaltacağını öğretebilir.

Paylaşmak İster misiniz?
error
Facebook
Instagram
× WhatsApp